هفته ای که پشت سر گذاشتیم هفته جهانی نجوم بود، جان رابسون در دهه 1950 میلادی با گفتن جمله «تلسکوپ خود را همه وقت و همه جا برپا کنید» آغازگر حرکتی شد که بعدها به ستاره شناسی همگانی شهرت یافت. چندی بعد، داگ برگر اختر شناس نامدار در سال 1973 میلادی پیشنهاد کرد به جای اینکه مردم را به بیرون از شهر و جاهای دوردست بکشانیم، بهتر است در روز مشخصی از سال، تلسکوپ ها را از رصدخانه های بیرون شهر به درون شهرها و به میان مردم بیاوریم. بدین گونه شد که به تدریج روز خاصی برای آشنایی مردم عادی با ستارگان و اجرام آسمان معین شد که بعدها به عنوان روز جهانی نجوم به ثبت رسید.
اتحادیه جهانی ستاره شناسی با همکاری دیگر کشورها همواره سعی کرده که روز جهانی ستاره شناسی در سرتاسر جهان به طور هماهنگ برگزار شود. این مرکز یکی از روزهای آخر هفته بین 15می تا 15 آوریل را که ماه در حالت تربیع اول قرار دارد، به عنوان روز جهانی ستاره شناسی اعلام می کند. در مورد حالت تربیع باید گفت: هنگامی که ماه در حالت تربیع است، هنگام ظهر طلوع می کند، یعنی ما از ظهر به بعد می توانیم ماه را در آسمان ببینیم؛ حدود ساعت 18 یعنی شش بعدازظهر ماه به بیشترین ارتفاع خود (فاصله از افق) می رسد و نیمه شب غروب می کند. بنابراین در تربیع اول می توان در روز مردم را به رصد ماه و مشاهده پستی و بلندی های آن با تلسکوپ فراخواند.
حال که با فلسفه تعیین روز جهانی نجوم آشنا شدیم، بد نیست اطلاعاتی هم درباره کلیات علم نجوم و ساختار جهان پیرامون خود کسب کنیم.
همانطور که می دانید علم نجوم یا ستاره شناسییکی از اولین علومی است که بشر با آن آشنا شده و به سبب در دسترس بودن و ملاقات همیشگی ستارگان و دیگر اجرام آسمانی، با آن انس و الفتی دیرینه داشته است. نشانه ها و ساخته های باستانی بشر نشان می دهد که تمدن های اولیه نیز به این علم توجه بسیاری نشان داده اند و در کسب مهارت ها و دانش مربوط به ستارگان و سیارات به طور جدی اهتمام ورزیده اند. می توان گفت اولین چیزی که انسان های اولیه با آن به طور ثابت آشنا شده و برای آن قواعدی وضع کرده اند و بعضی تخیلات خود را در آن مجسم کرده اند، آسمان بوده است. آسمان روز و شب هر یک پدیده های زیبا و جالبی برای خود دارد.
خورشید سلطان بلامنازع آسمان در روز است؛ اگرچه گاهی ماه هم در این قلمرو وارد می شود و عرض اندامی می کند، ولی خورشید چنان جایگاهی در روز دارد که بعضی از اقوام کهن آن را به عنوان خدای خود پرستش می کردند. وجود خورشید در روز ما را از رؤیت سایر پدیده های آسمانی محروم می کند. در عوض شب حامل اجرام، کواکب و سیارات زیادی است که هریک برای خود دنیایی هستند و اسرار بی شماری دارند.
اجرام آسمانی به طور کلی به چند بخش تقسیم می شوند، که در اینجا مختصراً به آنها اشاره می شود:
1. ساده ترین و آشنا ترین جرم آسمانی برای بشر، البته پس از خورشید، ماه است. ماه قمر کره زمین است که علاوه بر حرکت وضعی دارای حرکت انتقالی بوده و چرخش آن به دور زمین موجب پیدایش حالات مختلفی می شود که به آن «اَهِلّة قمر» می گویند. منظور از اهله همان شکل ماه است که از یک هلال باریک آغاز شده و تا قرص کامل ادامه دارد تا دوباره باریک شده و ناپدید شود. بد نیست بدانید که حرکت ماه به دور زمین موجب بوجود آمدن حالاتی در آب دریا می شود که به نام جزر و مد آن را می شناسیم و علت آن فاصله متغیر ماه تا زمین در حین گردش به دور زمین است. ماه ارزش بسیاری برای مردم پیشین داشته است و اولین تقویم ها بر اساس حرکت ماه بوده است. در قرآن کریم هم به واژه اهله قمر اشاره شده و آن را وسیله ای جهت تعیین اوقات حج برای مردم برشمرده است.
2. از ماه که بگذریم ستارگان ریز و درشت آسمان جزو جذاب ترین و شگفت انگیزترین اجرام آسمانی هستند که بشر با آنها زندگی کرده است. البته برای اکثر ما که در شهرها زندگی می کنیم شاید آسمان پر ستاره مفهوم چندانی نداشته باشد، زیرا به علت گرد و غبار، آلودگی و نور بسیار زیاد شهرهای بزرگی چون تهران، قادر به تماشای ستارگان بی شمار آسمان نیستیم. در این گونه مکان ها اگر شانس بیاورید و آسمان صاف و بی ابر باشد تنها قادر به رؤیت ستارگان قدر اول و کمی از ستارگان قدر دوم خواهید بود و از دیدن بسیاری از ستارگان قدرهای پایین تر، خوشه های فلکی، ستارگان دو گانه، کهکشان ها و ستارگان دنباله دار محروم خواهید بود.
حال خود را در جایی بیرون از شهر، به دور از آلودگی نوری و گرد و غبار تصور کنید، شبی آرام (غیر مهتابی) و آسمانی صاف و بی ابر؛ نمی دانم تاکنون چنین شرایطی را تجربه کرده اید یا خیر؟ چیزی که می بینید قابل وصف نیست؛ پهنه وسیعی از آسمان، از افق غربی تا افق شرقی و از منتهاالیه شمالی تا جنوبی، پر است از ستاره های ریز و درشتی که به سان الماس و برلیان سرتاسر آسمان شب را پوشانده اند. کثرت ستارگان و دیگر اجرام آسمانی به قدری است که به دشواری می توان جایی خالی از ستاره را در آسمان پیدا کرد. گویی آسمان به زمین نزدیک شده است. کسانی که برای اولین بار با این صحنه مواجه می شوند، باور نمی کنند که این همان آسمانی باشد که هر شب بر بالای سرشان قرار دارد، ولی حقیقت این است که این آسمان همان آسمان است. اگر نور و گرد و غبار شهرها می گذاشت، ما هم امروزه شاهد آسمان به این زیبایی می بودیم و از زیبایی ها و جلوه های بی نظیر آن محظوظ می شدیم.
نمونه یک چنین فضایی را می توان به طور کامل در کویر مشاهده کرد و لذت آن را نمی شود با هیچ چیز عوض کرد. از صورت های فلکی بسیار زیبا و چشمگیر و دیگر سیارات و خوشه ها که بگذریم، یکی از جالب ترین پدیده های سماوی که انسان در آسمان بی ابر و پرستاره (و البته بدون ماه) مشاهده می کند، نوار نسبتاً ضخیمی از ستارگان ریز و درشت است که از شمال شرقی به جنوب غربی آسمان کشیده شده اند، این پدیده یکی از حیرت انگیزترین و عظیم ترین پدیده های آسمانی است که از بی شمار ستاره و سیاره تشکیل شده است؛ این نوار نورانی چیزی جز خانه خودمان یعنی «کهکشان راه شیری» نیست و ما ناظرانی هستیم که از درون این کهکشان بزرگ و روی یکی از سیارات یکی از منظومه های آن به مادر خود می نگرد. وجه تسمیه کهکشان هم شاید این باشد که لابد شبیه جاده ای است که بر اثر حمل و نقل علوفه و محصولات، ستارگان مانند کاه بر مسیر آن ریخته شده اند. بد نیست بدانید که کهکشان راه شیری به «راه علی» و «راه مکه» هم شهرت دارد؛ زیرا همانطور که گفتیم از شمال شرقی به جنوب غربی آسمان امتداد دارد و برای مسلمانان، مسیر کعبه، قبله و شهر مکه را مشخص می کند. از این رو برای سالیان درازی راهنمای کاروان های حجی بوده است که نیمه شبها در بیابان ها و صحراها در حرکت بوده اند.
پس از مشاهده آسمان پرستاره و بی انتها، انسان تازه معنی این آیه از قرآن را می فهمد که می فرماید: «... و آسمان دنیا را با ستارگان زینت بخشیدیم».
3. سومین بخش جذاب آسمان، سیارات هستند. هر کدام از سیارات را می توان در طول سال در منطقه خاصی از آسمان و در وقت معینی مشاهده کرد.
از مشهورترین و سهل الوصول ترین سیارات منظومه شمسی که براحتی قابل رؤیت می باشد، می توان به سیاره «زهره» اشاره کرد که محل و زمان رؤیت آن کمی قبل از غروب آفتاب در جانب مغرب و کمی پس از طلوع آفتاب در جانب مشرق است، از این رو این سیاره به ستاره شامگاهی و ستاره صبحگاهی مشهور است. اگر کمی قبل از غروب و یا کمی پس از طلوع خورشید به سمت غرب یا شرق نگاه کنید، ستارة بسیار درخشانی را می بینید که سوسو نمی زند و در اوج درخشندگی و زیبایی قرار دارد، این همان سیاره زهره است، نور خورشید را به زمین منعکس می کند و از خود نوری ندارد. گفته اند در بعضی اوقات سیاره زهره آنقدر پر نور می شد که نور آن زمین را مانند ماه روشن می کرد.
اسرار و عجایب زیادی در جهان بالای سرمان وجود دارد. سحابی ها، صورت های فلکی، ستاره های دنباله دار، شهاب ها، شفق های قطبی، ستارگان دوگانه، کهکشان ها، ماه و ...، همه و همه از مواردی هستند که در هوای پاک با کمی توجه حتی با چشم غیرمسلح هم می توان آنها را مشاهده کرد و از آنها لذت برد. آشنایی با آسمان بابی جدید به روی انسان می گشاید و جهانی تازه را به وی معرفی می کند. آسمان دوستی است که هیچگاه در حضورش غیبت رخ نمی دهد و هر شب پیش دوستداران خود حاضر می شود.
